Garagum atly sazymy indirmek üçin salgy. Youtube-daky videosy.

Türkmen dili

TeX iki tarapy deň çap etmeli teskti (justified) boş ýerleri sündirip däl-de (Microsoft wordyň edişi), sözleri diliň kadalaryna görä bölüp täze setire geçirip amala aşyrýar. Şu usulyň bähbidi ýazylan tekstiň içinde giň ak “derýalaryň” dörezmezligi.

Türkmen dilinde sözler bogna bölünip täze setire geçirilýär. TeX muny her dil üçin döredilen söz nagyşlary (pattern) bilen  ýerine ýetirýär. Bu nagyşlar, haýsy sözleriň niresinde defis goýup täze setire geçirip bolýandygyny görkezýärler. Men türkmeniň diliniň nagyşlaryny taýýarlap sistemanyň terjime etmeli ýerlerini türkmen diline geçirdim we meniň goşuntym sistema girizildi.

Giňişleýin maglumat tapmak üçin salgylar:

• Wikipedia LaTeX
• TeXiň esasy sahypasy (Indirmek üçin)
• Online hyphenator (türkmen sözleri bogna bölýän nagyşlary synamak üçin)

Antivirus

Kompýuteri wiruslardan we başga-da zyýan getirip biljek programmalardan goranmak üçin hökmany programma. Täze kompýuter alan badyňa goýaýmalylaryň biri. Meniň ulanýanym Avast Free Antivirus.

Messenger

Windowsyň özi bilen gelýän messengeri barka başgany näme etjek diýýänler bardyr belki-de emma meniň hödürleýän we özümiň ulanýan messengerim diňe MSN üçin däl-de, hemme popular messenger programmalara alternatiw bolan Pidgin messengeri. Windows Live Messenger agyr işleýär, köp resurs ulanýar we gerek-mejek zatlary kän üstesine-de reklama görkezýär. Pidgin ulanmagyň gowy ýeri hemme popular messengerlere birden girip bolýar şol sanda MSN, Yahoo, Gmail we ICQ. Hemmesine bir programmanyň üsti bilen girip bolýarka näme üçin aýry-aýry programma ulanjak?

Media player

Ýene-de Windows bilen öz öz media playeri gelýär (Windows Media Player) ýöne men ony köp sebäpli halamok, mysal üçin haýal açylmagy. Komputerimde video görkezýän iki programma bar: GOM player bilen VLC. Iki playerem köp wideo formaty (codec), dürli subtitr faýllary hem görkezip bilýär. Bu playerler döwük wideo faýllary hem aýlap bilýärler. Ikisiniň bardygynyň sebäbi sebäbi kä faýly biri görkezip bilmese, beýleki daş edýär.

Saz diňlemek üçin ulanýan programmam bolsa Foobar 2000. Tiz açylýar we ýeňil işleýän mp3 player. Görnüşini özüňe görä sazlamaga mümkinçiligi bar.

Word processing (Uzyn tekst ýazmak üçin)

Tekst ýazmaly bolanda göni akyla gelýän Microsoft Office bilen gelýän Microsoft Word programmasy ýöne ol mugt däl. Meniň ulanýanym Microsoft Offise mugt Open Office atly alternatiw. Ýönekeý ulanyja gerek funksialary bar diýip pikir edýän. Has ýeňil alternatiw gözleýänlere bolsa Abiword programmasyny synamagy maslahat berýän.

DVD/CD recorder (ýazmak üçin programmalar)

DVD we CD ýazmak üçin ulanýan programmamyň ady InfraRecorder. Ulanmasy aňsat we işini kanagatlandyryjy şekilde ýerine ýetirýär. Has güýçli alternatiw: ImgBurn.

Arhiw faýllar: zip, rar we ş.m.

Faýlary arhiwlemek üçin ýa-da internetden indirlen arhiw faýllary açmak üçin 7zip diýen programmany ulanýan. Bu programma zip, rar faýllary we başga-da bir topar ahriw formatlary açyp bilýär, şol sanda böleklere bölünen rar faýllary hem açýar.

Text editor

Programmist bolanym üçin kod redaktirlemäge programma gerek bolýar. Iň çalt açylyp, kody gowy reňkli şekilli görkezip bilýän Notepad2 atly editory ulanýaryn.

Internet geziji

Aý bula belli zat, Mozilla Firefox internet gezijini ulanýan. Aslynda bu-da haýal welin, reklama block edýän plugin bolany üçin ulanýan.

Surat bilen işlemek üçin programmalar

Adobe Photoshop programmanyň crack edilen wersiasyny ulanandan, mugt alternatiwleri ulananyň gowymyka diýýän. Elbetde professional bolsaň Photoshop programmasyny satyn alanyň gowy sebäbi ol programma taý geljek programma ýok emma ýönekeý ulanyja, ara-syra surat bilen işleýänler üçin Paint.net hem ýetýär. Has köp funksialy alternatiw gerek bolsa GIMP programmasyny gözden geçirmegiňizi maslahat berýän.

PDF okyjy

Adobe Reader programmasyny haýal hasaplaýan adamlar üçin, tiz açylýan pdf okyjy Evince.

Video bilen işlemek üçin

Video faýly başga formata geçirmek üçin ýa-da kesip biçmek üçin Avidemux diýen programmany ulanýan. Bu programma ýönekeý, bahym işleýär ýöne full video redaktirleme programmasy däl.

Ses ýazgysyny redaktirlemek üçin

Ses ýazgysyny redaktirlemek üçin, filtrlemek üçin ýa-da başga formata geçirmek üçin Audacity diýen programmany ulanýan. Mp3 formatyň açyk format bolmadygy üçin aýry goýmaly.

Başga programmalam ýadyma düşensoň goşaryn.

AdBlock Plus goýmak üçin şu sahypa giriň we “Install AdBlock Plus” basyň. Goýanyňyzdan soň birinji gezek browseri açaňyzda gara-listleriň listi bar, iň köp girýän sahypalaryňyzyň listine ýazylsaňyz, reklamalar automatik aýyrylar. Ullanylyş wideosy we düşündiriş suratlar.

PS. Internet Explorer ullanýanlar üçin intäk bu çözüm ýok, şonuň üçin siz intäk reklamaly görmeli

Men bu ýazgyny hoş habar diýip başladym we gysgaça aýtjagym, indi linux hem “out of the box” türkmen keyboard ýerleşişi bilen gelýär.

Türkmen keyboard ýerleşişini men ýylyň başynda linuxdaky standartlara eýeçilik edýän Xorg atly gurama iberipdim we meniň iberen patchim (X desktop) 1.6 wersiasyna girizildi. Xorgyň bu wersiasyny ullanýan her bir Linux distroda türkmen keýboard ýerleşişi bolmaly. Haýsy wersiasyny ‘X -version’ kommandasy bilen bilip bolýar.

Men iki sany ýerleşiş taýýarladym. Olaryň biri Vistadaky bilen deň, beýlekisi bolsa alternatiw. Alternatiw ýerleşiş türkmen harplaryny kän ullanmaýan adamlar üçin, sebäbi ýerleşişiň özi US keyboard we goşmaça ‘alt’ düwmesi bilen türkmen harplaryny ýazmak bolýar, mysal üçin ‘alt+a’ => ä, ‘alt+y’ => ý.

Türkmen keyboardyň ýerleşişiniň diller lista girmeginiň başga gowy tarapy, onyň üýtgetmesi hem aňsat. Öň näçe ýerde üýtgedip çykmaly zady indi bir symbols diýen papkada tm diýen faýly üýtgetmek bilen edip bolýar.

Linuxda keyboard ýerleşiş goşmagy bilmeýänler üçin gysgaça düşündiriş

Meniň ullanýan Linuxym Ubuntu we Gnome desktopyny ullanýan. KDE ýada XFCE desktoplaryndada şuňa meňzeş usullar bilen türkmen keýboard ýerleşişini girizip bilersiňiz. Öň başga ýerleşiş girizen bolsaňyz, mundan soňrasyny okamak gerek däl.

Täze keýboard layout/ýerleşiş goşmak üçin menýudan System > Preferences > Keyboard saýlaň. Açylan aýnada Layouts diýen taba geçiň we “add” düwmesine basyň. Täze aýna açylar, saýlow listden Turkmenistany saýlaň.

Goşanyňyzdan soň, Layout Optionsda, layoutlary haýsy düwme kombinasiasynyň üytgedýanini saýlap bilersiňiz. Windowsda shift+alt üýtgedýär, ýatda saklamak aňsat bolar öýütseňiz, şoňa geçiriň (ikinji surat).

Ýene bir kiçijik goşmaly zadam, start panel üçin haýsy keýboard ýerleşigiň aktiwdigini görkezýän bellik. ‘Add to Panel’ üsti bilen panele “keyboard indicator” diýen widget/guraljygy goşuň.

Belki geljekde türkmenleriň arasynda Linux ullanýan köpelip, linuxy türkmençä terjime etmek isleýän hem köpeler. Näme bolsa-da bir ädim öňe ädildi.

Albomdaky aýdymlar:

1. Giriş
2. Her gün
3. Palestin (Syke bilen)
4. Sungat keseli
5. Arakesme (Interlude)
6. Gürrün ber (Bagur bilen)
7. Ýaş (A.P.O we Yener bilen)

Zumeriň sahypasy: zumerchas.com

MIDI näme?

Elektronik saz gurallaryň birek-biregi bilen gürleşip biler ýaly döredilen protokol. Bu protokolyň kömegi bilen komputerler, synthesizerler, MIDI controllerler, ses kartlary, samplerler we deprek maşynlary birek-biregi kontrol edip bilýär, birek-birege maglumat iberip bilýär (mysal üçin haýsy notanyň basylandygy, instrumendiň sesi barada, we şoňa meňzeş her dürli parameterleri barada).

Elektronik instrumentler bilen işleýän her bir DAW programma, MIDIni gollaýar.

Virtual Studio Technology (VST) näme?

Steinbergiň audio synthesizer we effekt gurallaryny birikdirmek üçin döreden standardy. VST şekilinde ýasalan müňlerçe satlyk hem mugt saz gural bar we olaryň hemmesi VST formatyny gollaýan DAW programmlaryň içinde işletse bolýar. Bu DAW programmalara çäksiz mümkinçilikler goşýar.

VST gurallar esasan ikä bölünýär, instrument ýada effekt. VST intrumentler iberilen MIDI notalary sese öwürýär, effektler bolsa, ses (audio) datany effekta görä üýtgedýär.

Gyzykly salgylar

• Wikipedia: MIDI
• Wikipedia: VST
• KVR audio – iň uly VST barada maglumat databazasy
  
• vst4free – mugt VSTleriň katalogy
• Midi doly düşündiriş (iňlisçe)

DAW näme?

Gysgaça aýdanymyzda Digital Audio Workstation (DAW) sesi digital görnüşde ýazga geçirmek, aýtdyrmak we redaktirlemek üçin döredilen sistema. Emma bu döwürde onyñ döredýän mumkinçilikleriniñ sany ýok.  Bu sistema her bir saz studionyñ merkezi bölegidir we saz ýazgy, arranzhirowka bilen işleýän adamlaryñ iñ möhüm guralydyr. Bu sistemanyñ üsti bilen başga-da bir topar gurally oda gapy açylýar.

DAW sistemalar dürli-dürli bolýarlar. Olaryñ käsi diñe software bolsa, başgalary suratdaky ýaly hardware bilen bile gelýär. Bir tarapda gymmat professional programmalar bolsa, ol bir tarapda başlaýanlar üçin añsat we ýönekeý programmalar bar.  Her bir sistemanyñ güýçli we o diýen güýli däl ýerleri bar we şonuñ üçin özüñe DAW saýlanyñda özüñ üçin möhüm işleri ýerine ýetirýän sistemany saýlap almaly. Sowet adamlarynyñ pikir edişinden tapawutlylykda, iñ gymmady seniñ üçin iñ gowysy bolman biler! Hemme zady gowy bolsa diýmän, öz islegleriñi üpjün edýän bir zat saýlap alanyñ-da jübiñ deşilmeýär

Ýöne haýsy bir funksianyñ gerek boljagyny bilmek üçin programmanyñ seniñ üçin näme edip biljegini bilmeli, öwrenmeli we başga programmalar bilen deñeşdirmeli. Haýsy stilde saz döretmekçi? Nähili saz gurallar ullanmakçy? Akustikmi ýa-da diñe digital gurallar? Şu soraglara we başga-da kän soraglara jogap bermeli. Ýöne gowy ýeri, bu gün köp DAW sistemalar diñe softwaredan ybarat, şonuñ üçin saýlanyñda hersiniñ demosyny alyp, ullanyp görse bolýar. Gowy däl ýeri bolsa, käbir sistema nähili gowy bolsada, täze ullanyjylar üçin düşnüksiz we kyn görünýär. Şonda seniñ işiñi has gowy ýerine ýetirjek programmany, “aý kynlaý by” diýip sypdyraýmagyñ mümkin.

DAW sistemalaryñ umumy funksialary

• Multitrack – ses ýoda prinsipi. Her sesiñ öz ýodasy bar we ýodalar bir-birine paralell durýar.
• Mixing console – ses ýodalary sazlamanylýan gural. Mysal üçin sesleri, effektleri.
• Automation – sazlanylýan parametrleriñ automatlaşdyrylmagy
• Plugin support – belli bir plugin (goşmaça gurallaryñ) goldanmasy
• Midi support

Iñ köp ullanylýan DAW programmalar

Birinji topar, saz-ses industriasynda standard bolan programmalar:

• Cubase (Steinberg)
• ProTools (Digidesign)
• Logic (Apple)
• Sonar (Cakewalk)
• Samplitute (Magix)
• Digital Performer (MOTU)

Ýokarda agzalan programmalaryñ tapawutlylygandan meñzeşligi kän. Bularyñ hemmesi köne hardware sistemanyñ iş-akym prinsipi bilen döredilen we bu işde öñden işläp ýörenler üçin öwrenmesi añsat. Täze ullanyjy üçin emma, öwrenmek çyzgysy gaty dik.

Täze iş akymy ýaýýan we electronic stilde saz düzýänler üçin DAW programmalary:

• FL studio – meniñ ullanýanym, bu barada belki soñ jikme-jik ýazaryn.
• Ableton Live
• Orion (Synapse Audio)
• Tracktion (Mackie)
• EnergyXT
• Project5 (Cakewalk)
• Reaper – Cubase programmasyna meñzeş emma ýeñil we arzan.
• Reason (Propellerhead)

Bu listdaky agzalan programmalaryñ hemmesi diýen ýaly pattern-based (nagyş usully). Janly ses ýazmak mümkinçilikleri bolsada, has güýçli ýeri Midi bilen işlemek. Bular biraz köne sistemalardan iş usuly bilen tapawutlanýarlar we hersi öz bolşuna üýtgeşik. Ullanyp başlamak añsat, ýöne ösen derejede ullanmak üçin öwrenmeli zatlary az däl. FL studio, Orion we Project5 birek-birege deñräk, we meñzeş prinsiplerde işleýärler. Tracktion hemme zat gözýetimde diýen prinsipi öñe sürýär. Reason, popular programma, ol bolsa sim sokup çykarmagy gowy görýänler üçin. Bu listda girmedik başgada bir topar programmalar bar ýöne meniñ agzanlarym öz bilýänlerim.

Intellektual emläk, esasan kompýuter programmanyñ çeşme kodynyñ ýasanlar tarapyndan jemgyýete  mugt elýeter edilmesi. Üstesine, programmanyñ özi hem ullanyjylar üçin mugt. Ullanyjylar programmanyñ çeşme kodynyndan öwrenip, ony gelişdirip, üýtgedip bilerler. Açyk çeşme programmalar  her dürli derejede azatlyk berýän lisenziýalar ullanýarlar, olaryñ arasynda iñ populýar bolan GPU lisenziýasy.

Pully programmalara alternatiw açyk çeşme programmalary

Populýar gymmat programmalara, gözleseñ alternatiw mugt açyk çeşme programmalar tapylýar. Bu gözlegde kömek bolup biljek esli sahypa bar, olaryñ biri hem OSALT. Bu sahypada iñ kän ullanylýan kommersiýal programmalaryñ listy bar we şol programmalaryñ mugt alternatiwleri görkezilýär. Mysal üçin, hemmämiziñ eşiden we belki ullanýan programmamyz Adobe Photoshopa, GIMP ýada GimpShop diýen alternatiwler bar. Elbetde bu programmalar edil kommersiýal programmalar ýaly güýçli bolman biler emma köp ullanyjynyñ zerurlygyny kanagatlandyrar diýip pikir edýän. Photoshopy crack bilen mugt ullansa bolýara diýýänler az däl, ýöne men özüm programmist bolanym üçin crack ullanmakdan başardygymyzça uzak durmagy maslahat berýän. Mugt alternatiw barka, näme üçin kanuny bozmaly? Elbetde, bu hemişe mümkin däl we her bir programma mugt alternatiw edil şu gun ýok.

Meniñ düzen alternatiw listym

1. Microsoft Word – AbiWord diýen alternatiw bar, ýönekeýje emma işleşi bahym.
2. Photoshop – GimpShop, gimp programmanyñ photoshop meñzedilen versiýasy
3. Dreamweaver – Eclipse, islendik ýerde işe ýaraýan IDE.
4. Nero Burning Rom – InfraRecorder, meñ göwnümden turdy, ýaz diýsem ýazýar.
5. MSN Messenger – Pidgin, ýeñil, bahym we reklamasyz messenger.

Meniñ ýazmadyk programmalaryma osalt.comdan alternatiw tapyp bilersiñiz.